Teatr dwudziestolecia międzywojennego cz.2

Leon Schiller (1887-1954)

Jeden z najwybitniejszych polskich reżyserów teatralnych, twórca idei polskiego teatru monumentalnego. Studiował filozofię i polonistykę na UJ oraz na Sorbonie w Paryżu. Debiutował jako piosenkarz w krakowskim kabarecie Zielony Balonik w 1906 roku. Jako reżyser debiutował w 1917 Królewną Lilijką T. Konczyńskiego w Teatrze Polskim w Warszawie. Współpracował z teatrami w Warszawie (Ateneum, Polski) oraz w Łodzi i we Lwowie. W latach 1922-1924 był członkiem kierownictwa i reżyserem Reduty, a następnie Teatru im. W. Bogusławskiego. Od 1929 współpracował z Polskim Radiem. Podczas okupacji zarobkował jako piosenkarz i akompaniator w kawiarniach warszawskich. W 1945 roku założył objazdowy Teatr Ludowy im. W. Bogusławskiego z którym występował potem w Lubece, Kolonii, Holandii. W latach 1946-1949 był dyrektorem Teatru Wojska Polskiego w Łodzi, a w sezonie 1949-1950 Teatru Polskiego w Warszawie. W latach 1946-1949  został rektorem PWST w Łodzi a w roku 1950 pełnił funkcję rektora warszawskiej PWST. W roku 1950 roku został kierownikiem Sekcji Teatru Państwowego Instytutu Sztuki PAN. W latach 1947-1949 był redaktorem naczelnym miesięcznika Teatr. Założył „Pamiętnik Teatralny” (1952). Komputery poleasingowe

Reżyserskie dokonania Schillera

Niezwykła osobowość, ogromna energia i erudycja – pozwoliły mu adaptować nowe, często przeciwstawne prądy w sztuce teatru (m.in. idee Craiga, Stanisławskiego, Reinhardta, Meyerholda, ekspresjonizm niemiecki, kabaret, teatr poetycki i polityczny, wodewil i in.); łączyć tradycję z nowatorstwem. Niezwykła różnorodność jego przedstawień zadecydowała o nadaniu polskiemu teatrowi rangi europejskiej. W połowie lat 20. Schiller wyodrębnił w swej twórczości trzy nurty, konsekwentnie rozwijane w późniejszych latach:

teatr monumentalny – wielkie inscenizacje dzieł romantyków oraz Wyspiańskiego, Micińskiego, Żeromskiego, Bogusławskiego (m.in. Warszawa 1927 – Samuel Zborowski J. Słowackiego; Poznań 1928 – Ksiądz Marek Słowackiego; Lwów 1930, Warszawa 1935, Łódź 1939 – Kordian J. Słowackiego; Lwów 1932 – Sen srebrny Salomei J. Słowackiego; Lwów 1932, Wilno 1933, Warszawa 1934, Sofia 1937 – Dziady A. Mickiewicza; Łódź 1938 – Nie-Boska komedia Z. Krasińskiego), do tego nurtu można też zaliczyć niektóre inscenizacje szekspirowskie;

Zeittheater (teatr „swojego czasu”) – seria przedstawień, z lat 1929-34, w których Schiller potęgował środkami inscenizacyjnymi drastyczną wymowę polityczną i obyczajową tekstów (m.in. Warszawa 1929 – Opera za trzy grosze, Brecht; Łódź 1929, Lwów 1930 – adaptacje Dzielnego wojaka Szwejka Haška; Warszawa 1933 – Krzyczcie, Chiny, Trietiakow; Warszawa 1932 – Kapitan z Köpenick, Zuckmayer); towarzysząca im atmosfera skandalu w połączeniu z działalnością społeczną Schillera powodowała często interwencje władz;

teatr muzyczny, „obrazki śpiewające” – inscenizacje tekstów staropolskich, ludowych obrzędów, wodewilów, operetek, oper, baletów (m.in. Dawne czasy w piosence, poezji i zwyczajach polskich, Pochwała wesołości – Warszawska Reduta 1924; Pieśń o ziemi naszej, Warszawa, 1927; Kulig Poznań 1929; Harnasie K. Szymanowskiego, Paryż 1936) komputery Warszawa

Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (1885-1939)

Teatr Czystej Formy według Witkacego musi uwolnić się od balastu treści, zrzucić z siebie odwieczne dążenie do naśladownictwa życia, czyli piętno iluzjonizmu. Teatr ma być deformacją rzeczywistego świata, bez akcji dramatu w tradycyjnym rozumieniu, bez realizmu językowego, czy obyczajowego, tzw. „mózg wariata na scenie”. Dzięki przeżywaniu Czystej Formy widz ma wzbudzić w sobie uczucie metafizyczne, uczucie niepokoju i dziwności – zbliżyć się do Tajemnicy Istnienia, odnajdując swoją indywidualność i duchowość. W swoich dramatach Witkacy deformował rzeczywistość, operował bezsensem, wyrażał karkołomne poglądy na człowieka i jego sprawy, na sztukę, politykę, naukę, na problemy życia ludzkości.

Teoria Czystej Formy

Teoria czystej formy to pewna konstrukcja dowolnych elementów : barw, dźwięków, słów lub działań całkowicie niezależnych od życiowego sensu i prawdopodobieństwa – sceniczne działanie może być całkowitym bezsensem, ważne jest jedynie, by bezsens ten wynikał z artystycznej konieczności oraz by widz lub czytelnik tę konieczność wyczuł i doznał czystego, metafizycznego, estetycznego zadowolenia.

„lepiej skończyć w pięknym szaleństwie

niż w szarej, nudnej banalności i marazmie”

Witkacy okazał się wizjonerem – inspirował reżyserów. Pod wpływem teorii Witkacego wykreował swój teatr Tadeusz Kantor.

Cechy dramatów Witkacego

Wykorzystanie poetyki nadrealizmu (surrealizmu)

Odrzucenie dotychczasowych norm literackich oraz etycznych

Szerokie zastosowanie groteski ( deformując rzeczywistość wykorzystuje fantastykę, w sposób nienaturalny wyolbrzymia przedstawiane zjawiska i zachowania ludzkie, łączy komizm z tragizmem)

Nadawanie bohaterom cech karykaturalnych oraz dziwacznych imion

Celowe zaburzenie liniowości i logiki akcji (postać uśmiercona ożywa)

Wprowadzenie postaci nieakceptujących dotychczasowego sposobu życia: degeneratów, artystów, wykolejeńców

Dzięki tym zabiegom uznany został za prekursora teatru absurdu ( naśladowcami byli Gombrowicz, Mrożek, Ionesco, Sartre). Ideał teatru Czystej Formy według Witkacego: „Wychodząc z teatru człowiek powinien mieć wrażenie, że obudził się z jakiegoś dziwnego snu, w którym najpospolitsze nawet rzeczy miały dziwny, niezgłębiony urok, charakterystyczny dla marzeń sennych, nie dający się z niczym porównać”. Sztuki Witkacego często szokowały odbiorców i były przyjmowane z niechęcią.

Dramaty Witkacego

„Tumor Mózgowicz” – groteska zbudowana metodą filmu ironicznego, łącząca ekshibicjonizm seksualny z niekoniecznie wyraźnymi przejawami geniuszu naukowego (ośmieszenie Einsteina).

„Szewcy”– dramat poruszający problem dyktatury władzy; analiza zjawiska rewolucji (następstwo i przemienność rewolucji i rządów); katastroficzna wizja przyszłości – epoki biurokracji i mechanizacji społeczeństwa.

„W małym dworku” – parodia dramatu Rittnera „W małym domku”; propozycja nowego spojrzenia na teatr – prawo sztuki do deformacji rzeczywistości.

„Wariat i zakonnica”, „Nowe Wyzwolenia”, „Oni”, „Jan Maciej Karol Wścieklica”, „Matka”, „Janulka córka Fizdejki”

Odmiany dramatu okresu dwudziestolecia międzywojennego:

Dramat realistyczny (przedstawia np. problem wybitnej jednostki poświęcającej szczęście osobiste dla celów społecznikowskich – „Uciekła mi przepióreczka” Żeromskiego).

Dramat refleksyjno-filozoficzny (Jerzy Szaniawski – najwybitniejszy obok Witkacego dramaturg dwudziestolecia – Papierowy kochanek, Żeglarz – w swoich utworach zderzał przyziemną rzeczywistość z tęsknotą do celów wyższych, współpracował z Osterwą i Jaraczem) .

Dramat epicki (nawiązuje do tradycji ekspresjonistycznej – B. Brecht – Matka Courage i jej dzieci)

Dramat psychologiczny (przedstawia problematykę psychologiczną i pogłębioną analizę motywów zachowania jednostki np. „Dom kobiet” Nałkowskiej) .

Dramat awangardowy – jego reprezentantem jest Witkacy; ośmieszając i bezwzględnie krytykując teatr naturalistyczny i symboliczny twierdził, że należy go zastąpić teatrem czystej formy, który umożliwi widzowi i czytelnikowi doznania metafizyczne.

Anna Pycka

Jesteśmy częścią StacjaKultura.pl i ten tekst jest własnością serwisu.